ҚАУЛЫ

2025 жылғы 5 қараша №6003-25-00-4к/1958 Астана қаласы

Қазақстан Республикасының Әкімшілік істер жөніндегі кассациялық соты құрамында:

төрағалық етуші – судья Д.Ә.Әбдіғалиев, судьялар – Д.Н.Нұрлыбаева, Г.М.Ыдырысова,

талап қоюшының өкілі Г.Т. Назырованың, мүдделі тұлға Г.Д. Куджаковтың қатысуымен,

ашық сот отырысында Жетісу облысының әкімшілік істер жөніндегі сот алқасының 2025 жылғы 3 шілдедегі қаулысына талап қоюшы өкілінің кассациялық шағымы бойынша келіп түскен

Кулжамал Уралкановна Бейлистованың Ескелді ауданы әкіміне 2018 жылғы 17 мамырдағы қаулысының бөлігін заңсыз деп тану және оның күшін жою туралы, талап қоюшыға шартты жер үлесін қайтару туралы талап қоюы бойынша әкімшілік істі қарап,

АНЫҚТАДЫ:

К.У. Бейлистова жоғарыда аталған әкімшілік талап қоюмен сотқа жүгінді.

Жетісу облысының мамандандырылған ауданаралық әкімшілік сотының 2024 жылғы 27 қарашадағы шешімімен К.У. Бейлистованың талаптары қанағаттандырылды. Ескелді ауданы әкімінің 2018 жылғы 17 мамырдағы № 101 қаулысының бөлігі заңсыз деп танылып, К.У. Бейлистоваға 14,0 га жер үлесі (4,0 га суармалы және 10,0 га жайылымдық жер) қайтарып берілді.

Жетісу облысының әкімшілік істер жөніндегі сот алқасының 2025 жылғы 3 шілдедегі қаулысымен бірінші сатыдағы соттың шешімінің күші жойылып, талап қоюды қанағаттандырудан бас тарту туралы жаңа шешім шығарылды.

Талап қоюшы кассациялық шағымында бірінші сатыдағы соттың шешімін күшінде қалдырып, апелляциялық сатыдағы сот қаулысының күшін жоюды сұраған.

Жауапкер кассациялық сатыдағы соттың отырысына келмеді, бұл Қазақстан Республикасы Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексінің (бұдан әрі – ӘРПК) 115-бабының бірінші бөлігіне сәйкес істі қарау үшін кедергі болып табылмайды.

Іске қатысқан адамдарды тыңдап, кассациялық шағымның дәлелдерін талқылап, істің материалдарын зерттегеннен кейін кассациялық сот мынадай қорытындыға келді.

ӘРПК-нің 169-бабының бірінші бөлігіне сәйкес кассациялық шағым жасау және кассациялық сатыдағы сотта іс жүргізу тәртібі Қазақстан Республикасының Азаматтық процестік кодексінің қағидаларында айқындалады.

АПК-нің 438-бабының бесінші бөлігіне сәйкес заңсыз сот актiсiн шығаруға әкеп соққан, АПК-нің 427-бабында көзделген материалдық және процестік құқық нормаларының елеулi түрде бұзылуы АПК-нің 434-бабының бірінші бөлігінде көрсетілген, заңды күшіне енген сот актілерін кассациялық тәртіппен қайта қарауға негiздер болып табылады.

Апелляциялық сатыдағы сот мұндай бұзушылықтарға жол бермеді.

Іс материалдары бойынша Ескелді ауданы әкімінің 2004 жылғы 30 желтоқсандағы № 481 қаулысымен Ескелді ауданының «Ескелді» өндірістік кооперативінің жерінен Ж.Т. Куджақовқа шаруа қожалығын кеңейту үшін ауданы 30 га жер учаскесі, оның 12 га суармалы жер мен 18 га жайылым 49 жыл мерзімге уақытша өтеулі ұзақ мерзімді жер пайдалану құқығымен берілген. Шаруа қожалығы мүшелерінің жерлері. Қаулыға қосымшада К.У. Бейлистоваға тиесілі шартты жер үлесі де (22 га) көрсетілген.

Бұдан басқа Талдықорған ауданы әкімінің 1998-1999 жылдардағы шешімдерімен Ж.Т.Куджақовқа шаруа қожалығын жүргізу үшін жер учаскелері берілген.

Бұрын 2004 жылғы 15 қазанда К.У. Бейлистова шартты жер үлесін жалдау шартын жасасқан, оған сәйкес оны дивидендтер ала отырып, Ж.Т. Куджаковқа пайдалану үшін 49 жылға берген.

«Куджаков Ж.» ШҚҚ басшысының қайтыс болуына байланысты Ескелді ауданы әкімінің 2018 жылғы 17 мамырдағы № 101 қаулысымен Ж.Т. Куджаковтың жалпы ауданы 72,2 га жер учаскесі шаруа қожалығын жүргізу үшін Г.Д. Куджаковқа уақытша өтеулі ұзақ мерзімді жер пайдалану құқығымен берілді.

Бұл учаскенің құрамында бұрын К.У. Бейлистоваға (4 га суармалы және 18 га жайылымдық жер) тиесілі шартты жер үлесі болды, ол осы жерді 2004 жылғы 15 қазандағы шарттың негізінде «Куджаков Ж.» ШҚҚ жалға берген.

К.У. Бейлистова әкімнің 2018 жылғы 17 мамырдағы қаулысын оның жер үлесін Г.Д. Куджаковқа беру бөлігінде заңсыз деп тануды сұрап, өз үлесінен бас тартпағанын, ал қаулы заңды бұза отырып шығарылғанын көрсеткен.

Жетісу облысының мамандандырылған ауданаралық әкімшілік сотының 2024 жылғы 6 қарашадағы ұйғарымымен талап қоюшы К.У. Бейлистоваға 2018 жылғы 17 мамырдағы қаулыға шағым жасау үшін талап қоюдың ескіру мерзімі қалпына келтірілді.

Бірінші сатыдағы сот талап қоюды қанағаттандыра отырып, 2024 жылғы 15 қазандағы шартты жер үлесін жалға алу К.У.Бейлистованы үлеске құқығынан айыру үшін негіз болып табылмайтынын көрсеткен.

Апелляциялық сатыдағы сот соттың шешімінің күшін жойып, талап қоюды қанағаттандырудан бас тарту туралы жаңа шешім қабылдай отырып, бірінші сатыдағы сот қалыптасқан құқықтық қатынастарға дұрыс құқықтық баға бермеді және заңды дұрыс қолданбады деп есептеген.

Талап қоюдан бас тарту туралы шешім қабылдай отырып, ол Қазақстан Республикасы Жер кодексінің өтпелі ережелерін басшылыққа алған. Мәселен, 2011 жылғы 20 шілдеге дейін қолданыста болған Қазақстан Республикасы Жер кодексінің 170-бабының 4-тармағына сәйкес шартты жер үлесіне құқық иелері бұрын өздеріне тиесілі құқықты жалға берген болса, осы құқықты 2005 жылғы 1 қаңтарға дейін осы Кодексте көзделген тәртіппен және шарттарда төменде көрсетілген әрекеттердің бірін жасау арқылы жүзеге асыруға міндетті болған:

1. жер учаскесін жеке меншікке сатып алу;

2. жеке шаруа немесе фермер қожалығын және тауар ауыл шаруашылығы өндірісін жүргізу үшін жер учаскесін уақытша бірлескен немесе жеке жер пайдалануға алу;

3. жарғылық капиталға салым ретінде енгізу.

Бұл ретте шартты жер үлестері есебінен жер учаскесін бөлу (қалыптастыру) жерге орналастыру тәртібімен жүзеге асырылды. Жер учаскесіне меншік құқығы немесе жер пайдалану құқығы пайда болған сәттен бастап бұрынғы шарттар (шартты жер үлесіне құқықты жалға алу шарты және жалға алынған үлестер есебінен сатып алынған жер учаскесін жалға алу шартының күші жойылады) көрсетілген.

Шартты жер үлесі – бұл белгілі бір жер учаскесіне құқық емес, жер учаскесін қалыптастыруды және оны меншікке немесе жер пайдалануға беруді талап ету құқығы. Бұл құқықты 2005 жылға 1 қаңтарға дейін жүзеге асыру керек еді. Осы датадан кейін іске асырылмаған шартты жер үлестерінің күші жойылған.

Шартты жер үлесінің иесі болып табылатын К.У. Бейлистова 2005 жылғы 1 қаңтарға дейін нақты жер учаскесіне құқықтағы өз үлесін ресімдеуге, оның орналасқан жері мен шекарасын белгілеуге міндетті болған.

Алайда талап қоюшы заңның аталған талаптарын орындамаған. Оның орнына ол дивидендтердің төленуімен осы құқықты Ж.Т. Куджаковқа 49 жылға беру туралы келісімге қол қойды, ал Ж.Т. Куджаков өз кезегінде жер учаскесін белгіленген тәртіппен өзінің шаруа қожалығына рәсімдеген.

Апелляциялық сот бұл әрекетті басқа адамның пайдасына өз құқығын іске асырудан нақты бас тарту деп бағалады. Өйткені талап қоюшының шартты жер үлесі нақты бір жер учаскесіне құқыққа айналмаған, ал осындай айналдыру мерзімі өтіп кеткен.

Кассациялық сот апелляциялық сатыдағы сот шартты жер үлестерінің мәселелерін реттейтін Жер кодексінің нормаларын дұрыс қолданды және істің нақты мән-жайларына дұрыс баға берді деп санайды. 2004 жылғы 15 қазандағы келісім бұл үлесті жүзеге асыру емес, оны басқа тұлғаға беру. Оның құқығы іске асыру мерзімінің аяқталуына байланысты тоқтатылды. Ешқашан туындамаған немесе әрекетсіздік салдарынан күші жойылған құқықты емес, бұзылған құқықты қорғауды талап етуге болады.

Бірінші сатыдағы сот К.У. Бейлистованың нақты жер учаскесіне құқығы қалыптасқан деген қате тұжырым жасаған, бұл шын мәніне сәйкес келмейді. Бұл жағдайда жер учаскесі Г.Д. Куджаковқа оның қолындағы құқық белгілейтін құжаттардың негізінде, оның ішінде К.У. Бейлистовамен 2004 жылғы 15 қазандағы келісімді қоса алғанда, қалыптастырылып берілген. Апелляциялық сатыдағы соттың 2004 жылғы 15 қазандағы келісімді дұрыс бағаламағаны туралы шағымның дәлелі дәрменсіз болып табылады.

Осы келісімді заң тұрғысынан саралауға (жалдау, несие, басқа шарт) қарамастан, оның мәні К.У. Бейлистованың қарсы ұсыну (дивидендтер) үшін жер үлесін сату құқығын Ж.Т. Куджаковқа ұзақ мерзімді негізде (49 жыл) ерікті түрде беруіне негізделеді.

Қарсы ұсыныс алғаннан кейін және 20 жыл ішінде өз пайдасына үлесті іске асыру бойынша ешқандай әрекет жасамай, К.У. Бейлистова құқықтық қатынастардың адал қатысушысы болып саналмайды.

Шағымның апелляциялық сатыдағы соттың бірінші сатыдағы сотта әкімдік өкілінің талап қоюы мойындағанын және даулы қаулыны беру кезіндегі бұзушылықтарды көрсеткенін ескермегені туралы дәлелін назарға алуға болмайды.

Жауапкердің талап қоюды АПК-нің 48-бабының екінші бөлігіне сәйкес тануы, егер бұл заңға қайшы келсе және үшінші тұлғалардың құқықтарын бұзса, оны қанағаттандыру үшін сөзсіз негіз болып табылмайды. Осы жағдайда талап қоюды қанағаттандыру жер учаскесін қолындағы бар құжаттардың негізінде ұзақ уақыт бойы адал пайдаланған Г.Д. Куджаковтың құқықтарын бұзады.

Шағымның Г.Д. Куджаковтың даулы жер учаскесіне құқықтарының жоқтығы туралы дәлелін іс материалдары жоққа шығарады. Г.Д. Куджаков уәкілетті мемлекеттік орган – Ескелді ауданының әкімдігі берген жер учаскесіне құқық белгілейтін құжаттарға ие. Г.Д. Куджаковқа жер учаскесін беру, оның ішінде К.У. Бейлистовамен жасалған келісімге де негізделген, бұл құқықтық негіздің бар екендігін айғақтайды.

Г.Д. Куджаковтың жер учаскесінің ресімделгені туралы ақпаратты жасырып, оны жосықсыз пайдаланғаны туралы шағымның дәлелі іс материалдарымен расталмайды. Сонымен қатар, талап К.У. Бейлистова шарт бойынша ақы алған және 20 жыл бойы өз құқықтарының бұзылғанын мәлімдемеген, бұл оның қалыптасқан жағдаймен нақты келісімін көрсетеді.

К.У. Бейлистованың келісім жасалғаннан кейін 20 жыл және әкімдіктің даулы қаулысынан кейін 6 жыл өткен соң ғана әрекеттер жасауы, оның қарсы ұсыну алуын ескере отырып, құқықты теріс пайдалану болып табылады.

Бірінші сатыдағы сот әкімге нақты тетікті көрсетпей және бұл үлес оқшауланған объект емес, ауыл шаруашылығын жүргізу үшін берілген бірыңғай учаскенің бөлігі болып табылатынын ескермей, жер үлесін қайтару міндетін заңсыз жүктеген. Сонымен қатар жерге орналастыру рәсімін сақтамай, жер учаскесін бөлуді талап ету мүмкін емес. Осылайша кассациялық сот заңсыз сот актісін қабылдауға әкеп соққан материалдық немесе процестік құқық нормаларының елеулі бұзушылықтарын анықтамады.

Апелляциялық сатының қаулысы заңды және негізделген, материалдық және процестік құқық нормаларын дұрыс қолдана отырып қабылданған, шағымды қанағаттандыру үшін негіздер жоқ.

ӘРПК-нің 169-бабының бірінші бөлігін, АПК-нің 451-бабының екінші бөлігінің 1) тармақшасын басшылыққа ала отырып, әкімшілік істер жөніндегі кассациялық сот

ҚАУЛЫ ЕТТІ:

Осы іс бойынша Жетісу облысының әкімшілік істер жөніндегі сот алқасының 2025 жылғы 3 шілдедегі қаулысы күшінде қалдырылсын.

Талап қоюшы Кулжамал Уралкановна Бейлистованың өкілі – адвокат Гульнара Талгатовна Назырованың кассациялық шағымы қанағаттандырусыз қалдырылсын.

Д. Әбдіғалиев

Төрағалық етуші судья

Д.Нұрлыбаева

Судьялар

Г. Ыдырысова